Arbeidsmarkt vraagt om betere combinatie van werk en mantelzorg

De Nederlandse arbeidsmarkt kan op termijn niet zonder een betere combinatie van werk en mantelzorg. Dat stelt de Sociaal-Economische Raad (SER) in het advies ‘Mantelzorg en werk in een zorgzame samenleving’.

Ongeveer twee miljoen mensen combineren betaald werk met mantelzorg voor een naaste met fysieke of mentale gezondheidsproblemen. Voor de meesten verloopt die combinatie goed, maar een groeiende groep ervaart overbelasting. Volgens de SER neemt de druk de komende jaren verder toe door vergrijzing en personeelstekorten in de zorg.

Mantelzorg als vanzelfsprekend onderwerp op de werkvloer

De SER vindt dat het eenvoudiger moet worden om werk en mantelzorg te combineren. Mantelzorg zou een vanzelfsprekend onderwerp op de werkvloer moeten zijn, waarbij werkgevers waar mogelijk maatwerk en flexibiliteit bieden. Tegelijkertijd vraagt dit om tijdig overleg tussen werknemer en werkgever.

Ook het stelsel van verlof en ondersteuningsregelingen kan volgens de SER overzichtelijker. Mantelzorgers hebben nu te maken met verschillende wetten, loketten en instanties. Vereenvoudiging en betere gemeentelijke ondersteuning moeten voorkomen dat mensen vastlopen in het organiseren van zorg.

Betaald mantelzorgverlof door de overheid

In een eerder advies, Balans in maatschappelijk verlof (2024), heeft de SER aanbevelingen gedaan om het verlofstelsel overzichtelijker en begrijpelijker te maken, en meer balans te brengen in de financiering daarvan. In navolging van dit advies werkt het kabinet aan een wetsvoorstel waarin onder meer kort en langdurend zorgverlof worden samengevoegd tot één mantelzorgverlof. In dit licht stelt de SER nu concreet voor om 8 weken betaald mantelzorg in te voeren, gefinancierd door de overheid. In combinatie met voldoende vervangende zorg (respijtzorg) kan dit helpen om tijdelijke piekbelasting op te vangen en uitval te voorkomen.
Volgens de SER vraagt de ontwikkeling om gezamenlijke inzet van werkgevers, overheid en gemeenten. Een betere balans tussen werk en zorg is niet alleen van belang voor individuele werknemers, maar ook voor de houdbaarheid van de arbeidsmarkt als geheel.

Wat staat werkgevers te doen?
AWVN staat achter het SER-advies mantelzorg en was hier zijdelings bij betrokken. Werkgevers doen er verstandig aan om een goede werk/privé-balans voor werknemers te faciliteren, want steeds meer werknemers krijgen op een gegeven moment te maken met de rol van mantelzorger. Maatwerkafspraken en het zichtbaar maken van de mogelijkheden om werk en mantelzorg te combineren, werken hierin het beste. Wat voor iemand helpt, verschilt immers per persoon.

Het combineren van werk met mantelzorg hoeft niet altijd problematisch te zijn. Omdat geen enkele mantelzorger hetzelfde is, maken veel werkgevers en werknemers al goede afspraken over het thema. Bijvoorbeeld over het aanpassen van werktijden en het opnemen van verlof. Maar ook over het tijdens werktijd bereikbaar zijn voor degene aan wie de medewerker mantelzorg verleent. Soms kunnen medewerkers in de knel raken bij het combineren van werk en mantelzorg. Bijvoorbeeld als de mantelzorg op een gegeven moment intensiever wordt, waardoor de balans tussen werk en privé in het gedrang kan komen. De werknemer kan dan overbelast raken.

Eén op de tien mantelzorgers is ernstig belast, zo blijkt uit onderzoek van het SCP. De kans op overbelasting is het grootst voor mantelzorgers die langdurige en intensieve zorg verlenen. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn als een mantelzorger zorg verleent aan een familielid dat steeds hulpbehoevender wordt. Als werkgever is het goed om het thema mantelzorg al in een vroeg stadium bespreekbaar te maken en de informatie over de mogelijkheden die er zijn inzichtelijk te maken voor werknemers. Zo kunnen er bijtijds oplossingen gezocht worden om de werk/privé-balans te faciliteren en te voorkomen dat een werknemer uitvalt door overbelasting.

Wat kunnen werkgevers doen om een goede werk/privé-balans te faciliteren?
• Werknemers informeren over regelingen die er zijn rondom mantelzorg, zoals wettelijke regelingen over verlof (wet arbeid en zorg, wet flexibel werken) of afspraken in cao’s of arbeidsvoorwaardenregelingen.
• Het onderwerp bespreekbaar maken én uitdragen dat er ruimte is voor de combinatie mantelzorg en werk.
• Letten op signalen van overbelasting.
• Maatwerkafspraken maken, bijvoorbeeld over werktijden, hybride werken of bereikbaarheid tijdens werktijd (voor degene aan wie de medewerker mantelzorg verleent).
• Wijzen op technologische ondersteuningsmiddelen zoals mantelzorgapps, of deze zelf aanbieden.
• Ondersteuning bieden: bijvoorbeeld via de preventiemedewerker, vertrouwenspersoon of een mantelzorgmakelaar. Of doorverwijzen naar mogelijkheden voor ondersteuning op gemeentelijk- of brancheniveau.

Wat zien we op het gebied van mantelzorg in de praktijk?
Mantelzorg is steeds vaker onderwerp van gesprek aan de cao-tafel. In cao’s zien we verschillende afspraken terugkomen. Bijvoorbeeld over de mogelijkheid om wettelijke verlofvormen uit te breiden (qua duur of doelgroep). Of om werkuren zo te organiseren dat de medewerker dit kan combineren met mantelzorg. Soms wordt er ondersteuning geboden via bijvoorbeeld mantelzorgmakelaars. En er zijn cao-partijen die afspreken het onderwerp nadrukkelijker bespreekbaar te maken op de werkvloer. Verder wordt er gewezen op de mogelijkheid om naast de bestaande (wettelijke) verlofregelingen, maatwerkafspraken te maken en hierover in gesprek te gaan met de leidinggevende of HR.

Bij diverse brancheorganisaties wordt advies gegeven aan bedrijven over hoe zij mantelzorgers kunnen ondersteunen, passend bij de sectorspecifieke situatie. Bijvoorbeeld door kennissessies te organiseren. Ook wordt er binnen sectoren onderzoek gedaan en worden er praktijkervaringen uitgewisseld.