Arbocatalogus

Op 1 januari 2007 wijzigde de arbowetgeving ingrijpend. Werkgevers en werknemers hebben meer ruimte voor maatwerk gekregen en kunnen samen het arbobeleid invullen. Arbocatalogi spelen hierbij als middel een belangrijke rol.

​De overheid stelt in de arbowet- en -regelgeving zogenaamde doelvoorschriften vast. Hierin geeft zij het beschermings- en veiligheidsniveau aan dat bedrijven moeten bieden aan werknemers, zodat zij veilig en gezond kunnen werken. In een arbocatalogus werken werkgevers en werknemers vervolgens deze voorschriften concreet uit voor de eigen branche of het eigen bedrijf. In feite nemen zij het opstellen van beleidsregels van de overheid over.

Wat is een arbocatalogus?

Een arbocatalogus is een soort oplossingenboek. Hierin staan de verschillende manieren beschreven waarop werkgevers kunnen voldoen aan de doelvoorschriften van de overheid. Het gaat dan bijvoorbeeld om praktische handleidingen en beschrijvingen van arbeidsmiddelen en werkmethoden. Het wiel hoeft echter niet opnieuw te worden uitgevonden! Veel oplossingen zijn vaak al bekend. Zij worden nu op een centrale plaats gebundeld, namelijk in de catalogus. Zo kunnen in een arbocatalogus worden opgenomen: good practices uit arboconvenanten, leidraden, brancherichtlijnen, huidige beleidsregels, jurisprudentie, NEN-normen of normeringen uit (wetenschappelijke) onderzoeken e.d.   

Beschikbare arbocatalogie

Medio 2015 waren er meer dan 170 arbocatalogi goedgekeurd door de Inspectie SZW.
Bekijk het overzicht op het arboportaal van het ministerie van SZW.


Branche- of bedrijfscatalogus? 

Over het algemeen zullen arbocatalogi voor/door een branche of een sector worden ontwikkeld. Dat gebeurt door sociale partners (vertegenwoordigers van brancheorganisaties/werknemersorganisaties en vakbonden) samen. Daarnaast kunnen ook bedrijven goede redenen hebben om een eigen catalogus te willen maken, bijvoorbeeld door hun omvang of hun specifieke werkzaamheden. Het is echter zeker niet de bedoeling dat elk bedrijf een eigen bedrijfscatalogus maakt. De meeste bedrijven zullen de catalogus van hun branche gebruiken en hiermee prima uit de voeten kunnen. Hierbij spelen ook praktische overwegingen een rol. Voor kleine en middelgrote bedrijven is het maken van een eigen catalogus vrij intensief. Zij kunnen zich beter richten op een goed – uit de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) voortkomend - plan van aanpak en hun tijd en energie besteden aan uitvoering van de maatregelen uit de branchecatalogus. 

Waarom een arbocatalogus? 

De arbocatalogus heeft een aantal voordelen.
Regelgeving
Werkgevers en werknemers krijgen een grotere eigen verantwoordelijkheid, maar vooral meer mogelijkheden tot maatwerk. De arbocatalogus zal beter kunnen aansluiten bij de specifieke branche- of organisatiesituatie. Dat verhoogt de herkenbaarheid van de maatregelen en daarmee de daadwerkelijke implementatie.
• In een arbocatalogus legt een branche maatregelen vast die zij gaat nemen om de prioritaire risico’s op het gebied van arbeidsomstandigheden te voorkomen en te beperken. Het grote voordeel is dat men zich alleen hoeft te richten op de risico’s die in de eigen branche voorkomen.
• Een goedgekeurde arbocatalogus biedt organisaties praktische en concrete handvatten en mogelijke oplossingen om arborisico’s te beheersen.
• Sinds 1-1-2011 is 80% van de bestaande beleidsregels (of onderdelen hiervan) ingetrokken. Branches met een catalogus zijn op veel onderdelen dan niet meer gebonden aan beleidsregels van de overheid.
ICT
De arbocatalogus kan een toegankelijk en beheersbaar middel zijn om alle kennis en expertise, die al in een branche of organisatie aanwezig is, te bundelen. Zeker als het een digitaal instrument is, bijvoorbeeld via internet (webbased). Op deze manier kunnen ook resultaten uit arboconvenanten geborgd worden. Daarnaast kunnen andere instrumenten gelinkt worden aan de arbocatalogus. Als er bijvoorbeeld in de risico-inventarisatie en –evaluatie (RI&E) enkele veiligheids- en gezondheidsrisico’s worden gesignaleerd, kan men oplossingen vinden in de catalogus.
• Organisaties kunnen grotere efficiëntie realiseren. Zij kunnen samen investeren in het vinden en beschrijven van passende maatwerkoplossingen en dat kan de kwaliteit verhogen en de kosten verlagen.
Arbeidsomstandigheden
Als sociale partners samen aan oplossingen hebben gewerkt, zullen de maatregelen op meer draagvlak kunnen rekenen. Dat draagt bij aan verbetering van arbeidsomstandigheden.
• Goede arbeidsomstandigheden dragen bij aan een gunstig imago. Bij een krappe arbeidsmarkt kijken potentiële medewerkers naar de aantrekkelijkheid van een organisatie of branche. Met een arbocatalogus kan men zich onderscheiden op het gebied van arbeidsomstandigheden en uitstralen dat men veilig en gezond werken serieus neemt. Daarnaast hebben organisaties belang bij het nemen van arbomaatregelen; de financiële risico’s zijn bij arbeidsongeschiktheid de afgelopen jaren namelijk steeds groter geworden.
Werkwijze Inspectie SZW (voorheen Arbeidsinspectie)
Een branche die geen eigen arbocatalogus beschikbaar heeft, kan in principe niet worden gehouden aan de werkingssfeer van de catalogus van een aanpalende branche. Wel geeft de Arbeidsinspectie aan dat zij zich in zo’n geval bij haar inspectierondes gaat oriënteren bij aanpalende branches om toch een richtsnoer voor de handhaving te hebben. Dit is weliswaar niet dwingend, maar het kan verwarrend zijn. Het kiezen van oplossingen uit een catalogus van de eigen branche geeft organisaties in alle gevallen meer zekerheid dat de gekozen oplossing akkoord is.
• De Inspectie SZW zal de arbocatalogus bij haar inspecties als referentiekader gebruiken. De Inspectie gaat er vanuit dat organisaties die maatregelen en middelen kiezen uit de arbocatalogus in principe de juiste maatregelen hebben genomen om aan de (oude)doelvoorschriften te voldoen. Kiest een bedrijf dus een oplossing uit de catalogus, dan accepteert de AI deze zonder meer. Zijn de afspraken onvoldoende om te voldoen aan wettelijke voorschriften, dan krijgen organisaties de kans om zonder boete de situatie te verbeteren bij lichte overtredingen. Sectoren zonder catalogus krijgen strengere controles van de Inspectie.

Zijn er ook aandachtspunten?

Als u een catalogus wilt ontwikkelen, is het goed om een aantal zaken goed te overdenken.
• Het aanbieden van een ‘cafetariamodel’ met verschillende oplossingen waaruit een passende oplossing kan worden gekozen, is toegestaan, maar let op dat de oplossingen en de keuzes daaruit werkbaar en haalbaar moeten zijn voor de individuele organisatie. Dat geldt ook voor de beschrijving van ‘best practices’.
• Een arbocatalogus kan richtinggevend worden. Naast ‘acceptable practices’ en ‘good practices’ kunnen ook ‘best practices’ worden opgenomen.
• Beschreven oplossingen moeten voldoen aan (wettelijke) minimumeisen én aan de stand der techniek. Met de ‘stand der techniek’ worden nieuwe technologische ontwikkelingen en inzichten bedoeld, die dusdanig praktisch toepasbaar en economisch haalbaar zijn, dat een grote meerderheid van de organisaties in de branche hier aantoonbaar gebruik van kan maken. Daarnaast wordt bij de uitwerking van maatregelen bij voorkeur uitgegaan van de ‘arbeidshygiënische strategie’:
1. Werkgevers moeten eerst gevaren voorkomen of de oorzaak van het probleem wegnemen (bronmaatregelen).
2. Als bronmaatregelen niet mogelijk zijn, moet de werkgever collectieve maatregelen nemen om risico’s te verminderen.
3. Als collectieve maatregelen niet kunnen of ook (nog) geen afdoende oplossing bieden, moet de werkgever individuele maatregelen nemen.
 4. Als laatste mogelijkheid kan de werkgever persoonlijke beschermingsmiddelen (pbm) verstrekken.
•Een arbocatalogus wordt samen met werknemers(organisaties) gemaakt. Als een branche het akkoord van de vakbonden (nog) niet heeft of krijgt, kan het instrument niet de status van arbocatalogus krijgen. Als u als branche wel aan de slag wilt met het ontsluiten van arbokennis en oplossingen voor uw leden, kunt u wel kiezen voor een oplossingenboek als er (nog) geen akkoord is van de bonden. Een oplossingenboek kan op den duur wel uitgroeien tot c.q. de status krijgen van arbocatalogus. Een oplossingenboek is dus ook zinvol.
•Binnen een branche kunnen gevoelige onderwerpen bestaan. Dat kan ook een belangrijk arborisico betreffen. Wilt of kunt u – om welke redenen dan ook – op dit moment een bepaald arborisico liever (nog) niet beschrijven en uw sociale partner (vakbond) wil er mogelijk wel aandacht aan besteden? Dan moet u bezien of het ontwikkelen van een catalogus momenteel zinvol is.
•Een arbocatalogus kan vrijheidsbeperkend zijn voor organisaties in de branche. Werkgevers en werknemers kunnen hun arbocatalogus bij CAO algemeen verbindend laten verklaren. Als dat gebeurt, beperkt dit de individuele vrijheid van werkgevers en werknemers om af te wijken van gemaakte afspraken. Door het algemeen verbindend verklaren van arbo-afspraken worden ook niet-aangesloten werkgevers verplicht zich eraan te houden en kan naleving worden afgedwongen. Belangrijk is of een branche wil dat alle organisaties zich aan de oplossingen uit de catalogus moeten houden. Zo niet, dan kan in de regeling worden gezet, dat bedrijven er in overleg met OR/PVT van kunnen afwijken. Het verdient in elk geval aanbeveling deze vrijheidsbeperking af te wegen tegen de voordelen van algemeen verbindendverklaring.
•Bij sommige branches is de Europese markt veel belangrijker dan de Nederlandse en worden branche-afspraken ook internationaal gemaakt. Daar past een Nederlands fenomeen als de arbocatalogus niet goed bij. Dit kan een reden zijn om niet met een arbocatalogus aan de slag te gaan.

Niet verplicht, maar…

Hoewel de ontwikkeling van een arbocatalogus niet verplicht is, adviseren AWVN en MKB-Nederland branches om dat wel serieus te overwegen. Sociale partners hebben van de overheid meer vrijheid, maar ook meer verantwoordelijkheid gekregen om samen het arbobeleid gestalte te geven. En de overheid zal in de gaten houden of zij ook daadwerkelijk hun verantwoordelijkheid nemen. 

Vormvrij 

De vorm en inhoud van een catalogus zijn vrij. Werkgevers en werknemers/vakbonden kiezen zelf hoe de catalogus eruit ziet en welke risico’s op welke manier worden beschreven en gepresenteerd. Partijen kunnen zo meer rekening houden met specifieke situaties in hun branche. Het kan gaan om brochures of papieren handreikingen, maar de meeste arbocatalogi zijn gedigitaliseerd en via internet vrij toegankelijk. 

Uitgangspunten werkgeverskoepels

AWVN en MKB-Nederland hebben de volgende visie op de arbocatalogus. Een arbocatalogus …
• is een gebruikersvriendelijk overzicht van risico's en oplossingen
• gaat over prioritaire arborisico’s
• bundelt grotendeels reeds beschikbare kennis, informatie en oplossingen, bijvoorbeeld uit arboconvenanten
• biedt werkgevers en werknemers praktische oplossingen voor veilig en gezond werken
• beschrijft oplossingen die redelijkerwijs haalbaar zijn voor de meeste organisaties in een branche.
• is maatwerk op alle niveaus: op sector, branche- en/of – in specifieke gevallen – op bedrijfsniveau.

Bronwww.arbocatalogus.nl.
ARBCAT.pngOver arbocatalogus.nl: speciaal voor brancheorganisaties en bedrijven die een eigen arbocatalogus willen ontwikkelen, ontwikkelde AWVN in samenwerking met MKB-Nederland deze site met praktische tips en tools in het leven geroepen. 

COVER-STAR-2007-ARBCAT.pngBekijk ook Wat is een arbocatalogus?, uitgave van de Stichting van de Arbeid.